Prognozowanie bankructwa firmy. Model IN
Akademia MSP
Ocena ryzyka upadłości przedsiębiorstw stanowi jeden z kluczowych obszarów analizy finansowej. W odpowiedzi na rosnące potrzeby diagnostyczne polskiej gospodarki w latach transformacji opracowano szereg metod dostosowanych do krajowych realiów. Jednym z najważniejszych narzędzi przewidywania bankructwa jest model IN autorstwa M. Hamrola, B. Czajki i T. Piechockiego, który do dziś pozostaje jednym z najbardziej precyzyjnych systemów wczesnego ostrzegania stosowanych w Polsce.
Geneza i założenia modelu IN
Model został opracowany na podstawie obszernego zbioru danych finansowych obejmującego przedsiębiorstwa polskie, zarówno bankrutujące, jak i funkcjonujące stabilnie.
Autorzy zastosowali procedury statystyczne podobne do tych wykorzystywanych w zagranicznych modelach wielowymiarowej analizy dyskryminacyjnej (np. Z score Altmana), jednak parametry modelu dostosowano do specyfiki krajowych struktur finansowych: odmiennego poziomu zadłużenia, charakterystyki płynności oraz cykli kapitałowych.
Założeniem było stworzenie narzędzia:
- łatwego w zastosowaniu,
- opartego na ogólnodostępnych danych sprawozdawczych,
- dającego wysoką zdolność przewidywania nawet 1–2 lata przed bankructwem,
- wiarygodnego dla różnych branż, szczególnie dla sektora produkcyjnego.
Model IN stał się jedną z najpopularniejszych metod oceny zagrożenia upadłością w Polsce, często stosowaną w analizach kredytowych, audycie finansowym oraz w pracach naukowych.
Konstrukcja modelu IN
Model IN opiera się na odpowiednio dobranych wskaźnikach finansowych, które odzwierciedlają płynność, zadłużenie oraz rentowność przedsiębiorstwa. Autorzy wyróżnili kilka wariantów modelu, z których najbardziej znane to IN E oraz IN E rating, jednak rdzeń modelu pozostaje niezmienny: w syntetycznym wskaźniku istotną rolę odgrywają trzy obszary:
- płynność finansowa,
- zadłużenie,
- rentowność działalności.
Poniżej omówiono główne wskaźniki wykorzystywane w konstrukcji modelu (ich wagi i dokładne wartości zależą od wariantu modelu).
Wskaźniki wykorzystywane w modelu IN – szczegółowe omówienie
Wskaźnik płynności bieżącej (Current Ratio)
aktywa obrotowe / zobowiązania krótkoterminowe
Płynność bieżąca jest podstawowym miernikiem zdolności firmy do regulowania swoich bieżących zobowiązań. W kontekście ryzyka upadłości niski poziom Current Ratio oznacza, że firma może mieć trudności z pokrywaniem zobowiązań w terminie.
Interpretacja: spadająca płynność jest jednym z pierwszych sygnałów niewypłacalności.
Rentowność aktywów (ROA – Return on Assets)
zysk netto / aktywa ogółem
ROA pokazuje, jak efektywnie przedsiębiorstwo wykorzystuje swój majątek do generowania zysków. Firmy zagrożone często wykazują malejącą rentowność, która z czasem przeradza się w straty.
Wartość dla modelu IN: malejący ROA oznacza postępującą niewydolność operacyjną.
Zadłużenie ogółem
zobowiązania ogółem / aktywa ogółem
Wysokie zadłużenie jest jednym z kluczowych czynników ryzyka upadłości. Oznacza, że znaczna część majątku jest finansowana przez wierzycieli, którzy mogą zażądać szybkiej spłaty zobowiązań.
Znaczenie w modelu: rosnące zadłużenie przy jednoczesnym spadku rentowności stanowi modelowy przykład przedsiębiorstwa zagrożonego bankructwem.
Kapitał obrotowy netto
aktywa obrotowe – zobowiązania krótkoterminowe
Kapitał obrotowy informuje, czy firma posiada trwałą nadwyżkę aktywów krótkoterminowych nad zobowiązaniami krótkoterminowymi.
- dodatni kapitał obrotowy – stabilność płynnościowa,
- ujemny kapitał obrotowy – sygnał zbliżającej się niewypłacalności.
W modelu IN większy nacisk położono na płynność, gdyż to właśnie jej utrata jest najczęstszą bezpośrednią przyczyną bankructwa w polskich przedsiębiorstwach.
Interpretacja syntetycznego wskaźnika IN
Model generuje wartość indeksu, który pozwala zaklasyfikować firmę do jednej z trzech grup:
- IN > 0 – firma stabilna, niskie ryzyko bankructwa
- 0 > IN > –0,5 – strefa przejściowa, ryzyko umiarkowane
- IN < –0,5 – wysokie prawdopodobieństwo upadłości
Przedsiębiorstwa ze wskaźnikiem poniżej zera wykazują cechy typowe dla firm znajdujących się w fazie przedkryzysowej lub przedupadłościowej, takie jak: utrata płynności, wysoka dźwignia finansowa, niska rentowność oraz ujemny kapitał obrotowy.
Autorzy podkreślali, że model potrafi wskazać zagrożenie z dużym wyprzedzeniem, co czyni go narzędziem prognostycznym, a nie tylko opisowym.
Zalety modelu IN
Model IN zyskał popularność w Polsce ze względu na:
- wysoką trafność predykcji. Badania empiryczne pokazywały skuteczność na poziomie 80–90 proc. w prognozowaniu upadłości z rocznym wyprzedzeniem.
- prostotę zastosowania. Wymaga podstawowych danych ze sprawozdania finansowego.
- dostosowanie do polskich realiów. W przeciwieństwie do modeli zachodnich uwzględnia specyfikę krajową: niższe parametry płynności, inne struktury zadłużenia oraz sezonowość produkcji.
- możliwość stosowania w różnych branżach. Model sprawdza się zwłaszcza w sektorze produkcyjnym, przetwórczym i handlowym.
Ograniczenia modelu
Mimo wielu zalet model IN ma również swoje słabości:
- Oparty wyłącznie na danych finansowych. Nie uwzględnia sygnałów pozafinansowych, takich jak konflikty właścicielskie, opinie audytorów czy ryzyka rynkowe.
- Mniejsza trafność w sektorach kapitałochłonnych (np. budownictwo, energetyka). Wyniki mogą być zniekształcone przez sezonowość i charakter inwestycji.
- Potrzeba regularnej aktualizacji parametrów. Zmieniające się warunki gospodarcze mogą wpływać na adekwatność wskaźników.
Praktyczne zastosowanie modelu IN
Model jest powszechnie stosowany w:
- analizie kredytowej banków,
- analizach ratingowych firm,
- ocenie wiarygodności kontrahentów,
- badaniach due diligence,
- audycie finansowym,
- analizach wczesnego ostrzegania w ramach controllingu.
W wielu instytucjach model IN stanowi element szerszego systemu oceny ryzyka, np. zestawiany z analizą cash flow, wskaźnikami płynności dynamicznej czy analizą cyklu operacyjnego.
Podsumowanie
Model IN Hamrola, Czajki i Piechockiego stanowi jeden z najważniejszych wkładów polskiej myśli ekonomicznej w obszar analizy ryzyka upadłości. Dzięki prostocie konstrukcji, wysokiej trafności predykcji i dostosowaniu do polskich realiów gospodarczych model pozostaje narzędziem szeroko stosowanym zarówno w praktyce biznesowej, jak i w badaniach naukowych.
Jako metoda wczesnego ostrzegania pozwala on szybko zidentyfikować przedsiębiorstwa znajdujące się w fazie pogarszającej się kondycji finansowej i umożliwia podjęcie działań naprawczych zanim pojawi się faktyczna niewypłacalność. W połączeniu z analizą przepływów pieniężnych, wskaźnikami dynamiki oraz metodami jakościowymi model IN stanowi solidną podstawę oceny ryzyka bankructwa we współczesnych przedsiębiorstwach.
|
nr 4(264)2026  |
|
